بازگشت به خانه  |   فهرست موضوعی مقالات و نام نويسندگان

ارديبهشت 1387 ـ   آوريل  2008

کمپین یک میلیون امضاء در شرایطی به غایت دشوار حرکت می کند

گفتگو با شهلا شفیق

مدرسه فمینیستی  :تعريف شما از سکولاريزاسيون چيست؟ و به طور کلی به نظر شما چه ارتباطی میان فمینیسم و سکولاریزم وجود دارد؟ و با توجه به اين تعريف جايگاه جنبش يک ميليون امضاء را در رابطه با روند سکولاريزاسيون در جامعه ايران چگونه ارزيابی می کنيد؟

شهلا شفیق: مهم ترين موضوعی که بايد از آن آغاز کنم، جا و مقام پرسش درباره «فمينيسم و سکولاريزم» در شرايط خاص جامعه ما و فراتر از آن در سطح جهان است. در اين مبحث اشاره به چند نکته ناگزير می نمايد: اول آنکه به گمان من، فقدان پرسشگری و نقد در مبحث سکولاريزم و ربط بنيادين آن با مدرنيت (که به نظرم مترادف با مقوله تجدد است) يکی از نقصان های اساسی اندیشه و عمل در عرصه روشنفکری و مبارزاتی ما _ از جمله در جنبش زنان _ بوده است. شايد بتوان گفت که تنها کسانی که با آگاهی به اهداف خود، به طور جدی به آن پرداخته اند اسلام گرايان بوده اند. امروز اما، اين مباحث، در کشور ما و در دنيا موضوع جدل فکری و عملی قرار گرفته، و اين نه از سر ادا و اصول روشنفکرانه و يا دگماتيسم و يا خشک انديشی است. گرچه در ميانه جدال کنونی، همه اين گرايشات و رفتار ها امکان ظهور و حضور دارند، اما اين نه صورت مسئله را حذف می کند و نه از اهميت طرح پرسش در اين مقولات، خاصه برای جنبش زنان، می کاهد. اتفاقا برعکس، مبارزه مشخص زنان برای آزادی و برابری، خاصه در کشور ما، چنان با اين مقولات گره خورده، که تعميق نظر در باره آن، ضرورتی است که خود را تحميل می کند.

نکته دوم آنکه، رويکرد به مقوله سکولاريزم، ما را به درک و فهم امری نزدیک می کند که غالبا ناديده گرفته می شود و آن، رابطه بنيادين و متقابل ميان مقولات فرهنگی و مقولات اقتصادی اجتماعی و سياسی است. فهم اين رابطه متقابل، از يک سو درک سلسله مراتبی از زير بنا و روبنا را در هم می ريزد، و از سوی ديگر اهميت رويکرد چند وجهی را آشکار می سازد و ما را ناگزیر می کند که نگاه جامعه شناسانه را با نگاهی از منظر فلسفه سياسی، اقتصادی، روانشناسی، مردم شناسی، زبان شناسی و ديگر علوم به هم آميزيم. در غير اين صورت، حذف ابعاد سياسی موضوع مورد بحث مثلا، تحت عنوان نگاه «علمی» و «جامعه شناسانه»، خطر يک بعدی ديدن را برطرف نمی کند، شاید فقط یکجانبه گرایی انديشه را توجيه نمايد.

در پايان اضافه کنم که رويکرد به مسئله زنان، مثالی بسيار معنا دار در اين باره است. رويکرد فمينيستی، چنان که به آن اشاره خواهد رفت، جز با در نظر گرفتن اهميت وجوه فرهنگی و سياسی توليد و باز توليد ستم جنسی ميسر نيست. و البته اين وجوه همواره در ربطی متقابل با شرايط اقتصادی اجتماعی عمل می کنند. شايد بد نباشد اشاره کنيم که «پی یر بورديو» جامعه شناس فرانسوی هم در نظريه خود درباره «سلطه مردانه» جای مهمی به نقش نمادين تصاوير فرهنگی «زنانگی» می دهد. او به لحاظ روش شناسانه از ضرورت اجتناب از تقابل ويرانگر ميان امر «مادی» با «ذهنی (روحی)»، يا امر «مادی» با «ايدآل» که به گمان او امروزه شاهد تداوم آن هستيم سخن می گويد. و شاهد اين امر را تقابل تحقيقات «ماترياليستی» (که روابط جنسيتی را با رجوع به شرايط توليد بررسی می کنند) با مطالعات متمرکز بر «نماد ها» میداند که به گمان او غالبا بسيار قابل توجه اما ناکافی هستند. اين گفته از جانب متفکری که جهت گيری ماترياليستی او غير قابل انکار است حائز اهمیت و توجه است .

پس از اين مقدمه ضروری وارد گفت وگو می شوم: اولين موضوع جالب توجه برای من، زاويه نگرشی است که در پرسش های مدرسه فمینیستی نهفته است. پرسش و تامل مدرسه فمینیستی در چگونگی تلاقی جنبش برابری طلبانه زنان با نهاد دين، تفاوتی ماهوی با گفتاری دارد که دهه های پس از انقلاب در کشور ما محدوده مبارزات حقوقی زنان را شکل می داد: منظورم نگرشی است که در جستجوی تفاسير برابری طلبانه از اصول و قوانين دينی بود. و در چنين چهار چوبی، مفاهيمی مثل سکولار و لائيك، خواسته و ناخواسته، بر وجه هويتی- مذهبی مبارزه زنان تاکيد داشت. هم اکنون نیز ساخت و پرداخت تئوری «فمينيسم اسلامی» توسط برخی محافل دانشگاهی و از جمله برخی ایرانی ها در خارج از کشور، دقيقا بر پايه ترويج همين رويکرد هويتی استوار است و معمولا تجربه ايران به عنوان دليل و برهان برای اثبات اين نظريه به کار گرفته می‌شود. جالب است که نام گذاری «فمينيسم اسلامی» از جانب زنانی که در ايران خواهان اصلاحات در چهارچوب قوانين شرع بوده‌اند مورد پذيرش قرار نگرفت و تثبيت نشد. اما در کنفرانس های دانشگاهی و گرد‌همآيی‌های بين المللی از طرف برخی نظريه پردازان همچنان طرح می شود. در کنار نقد اين مقوله اما، خوبست ياد آوری کنيم که فمينيست های ايرانی در خارج از کشور، در عرصه نظری و مبارزاتی، نقش در خور توجهی داشته اند.

مفهومی چون «فمينيسم اسلامی» ما را به پرسش درباره‌ي رابطه‌ی فمينيسم و سکولاريسم از منظر نقش «هويت بومی»، در مبارزه زنان برای آزادی و برابری فرا می خواند. پرسشی که طرح آن به انديشيدن درباره‌ي رويکرد به مبانی حقوق بشر و دمکراسی و نقش اين مبانی در مبارزه زنان و ديگر مبارزات آزاديخواهانه و عدالت طلبانه در جهان امروز راه می برد. استدلال مدافعان گوناگون فمينيسم اسلامی (چه طرز فکری که آن را نوعی سکولار کردن مذهب تلقی می کند و چه رويکردی که آن را نوعی تلاش برای رهايي از سلطه غرب قلمداد مي‌كند) از يک نقطه حرکت واحد آغاز می شود: بازشناسی هويت "خودی" که سلطه استعمار کمر به نابودی آن بسته، به رسميت شناختن چند گونگی فرهنگی در تقابل با سلطه فرهنگی غرب قدرتمند، در هم شکستن کلان روايت ها و گوش سپردن به روايت های خرد، بازگشت به" خويش" به مثابه آفريننده ارزش ها. اين رويکرد در مبارزه سياهان عليه بردگی، استعمار و تبعيض نژادی که بر حذف مداوم تاريخ و صدای آنان مهر زده، محرک مبارزه ای است انسان گرايانه که نمايندگانی همچون امه سه زر دارد. . امه سه زر برای احقاق برابری سياهان ندا بر داشت . افق گفتار و عمل او تحقق ارزش های برابری طلبانه و آزادی خواهانه جهان روا بود . در اين چشم انداز ، مفهوم "سياه وارگی " که امه سه زر از آن سخن می گفت در خدمت برجسته کردن تبعيض نژادی بود که همچون خطی واحد در پديده های بردگی و استعمار و نژادپرستی امتداد می يابد و ويژگی سلطه ای که شان انسانی سياهان را به سبب رنگ پوست از آنان سلب می کند آشکار می سازد.

اما «امت وارگی» که مدافعان اسلام گرائی چه ليبرال و چه راديکال ترويج می کنند بر چه پايه است؟ تعمق درباره اين پرسش، بی پايگی به کار گيری هويت «امت واره» را درويزگی بخشيدن به مبارزات آزادی خواهانه و عدالت جويانه بومی روشن می کند. چرا که تاريخ اسلام نه گواه فردوستی مسلمانان، بلکه نمودار فتوحاتی است که طی قرن ها به تمدنی که اسلامی می نامندش قدرتی عظيم بخشيده است. علاوه بر اين، تلقی ترکيه و ايران و مصر و مراکش و الجزاير و عربستان سعودی و ديگر کشورهایی که اسلامی ناميده می شوند، به مثابه امتی واحد، جز چشم بستن بر تفاوت های فاحش تاريخی اجتماعی فرهنگی آنان نيست. آخر اينکه ، «اسلاميت» اين کشور ها توضيح دهنده تهاجم پيروزمندانه استعمار به آنان نيست و نمی تواند اين پرسش مهم را حذف کند که چرا و چگونه فاتحان ديروز مغلوبان امروز گشته اند؟

در چنين متنی ، مفاهيم تلفيقی چون «فمينيسم اسلامی»، با رجوع به مذهب _ به مثابه سيمان قوام دهنده هويت جمعی _ ورای هر نيت و هدف، به ساختن «هويت امت واره» بر می آيند و بستر کنش آدمی را در جهان، به عرصه‌ي دين مي‌سپارند. و اين درست عکس روندی است که در غرب سکولاريزاسيون نام گرفته و معنای کلی آن خروج از امر قدسی است برای سپردن ساز و کار جامعه به نهاد های بر ساخته آدمی . روندی که البته به دليل شرايط تاريخی، سياسی (و خاصه جايگاه نهاد مذهب در جوامع متفاوت غربی) اشکال متفاوتي به خود گرفته است.

در فرانسه مثلا، «لاييسيته»، به معنای جدايی قاطع دين و دولت، در نبرد عليه تسلط کليسای کاتوليک شکل گرفته و اعلام اصل لائيسته به معنای پايان بخشیدن به اين تسلط در ساز و کار اجتماع است، برای آنکه جامعه مدنی به مثابه مکان کنش و واکنش شهروندان خودـمختار و يا خود ـآيين شکل بگيرد. و البته استقرار تدريجى لاييسيته در ابتدای قرن بيستم در فرانسه نه ناشی از بی ديني اکثريت فرانسوی ها بوده و نه به معنای بی دين کردن آن ها. در اين معنا، جدايی نهاد دين از حکومت، نه دعوت به خروج افراد از دين بلکه پی افکندن خروج جامعه است از چهارچوب اصول و قوانينی که حيطه اختيار شهروندان را با ارجاع به امر مقدس از پيش تعيين و تثبيت می کند و در نتيجه، به حوزه ای خاص، محدود و منحصر می سازد. بنابراین، شکل گيری لاييسته در فرانسه نه يک امر محتوم بلکه نتيجه مبارزات اجتماعی، سياسی است برای پايان بخشیدن به خودکامگی نهادهای فرا اجتماعی و در افکندن طرحی نو. در اين طرح، توانائی و خودمختاری آدمی برای باز آفرينی قواعد و قوانينی که در چهار چوب آن زندگی اجتماعی خود را شکل می دهد به رسميت شناخته می شود.

در مقايسه با هويت سنتی که جايگاه افراد را از پيش تعيين می کند، هويت مدرن اما بر پايه‌ى باز شناسی خلاقيت فرد و اجتماع (که در رابطه تنگاتنگ با يكديگرند) به اصل خود مختاری که منشا تداوم تغييرات است و نیز به نقد و باز انديشی جوهره آن ارجاع می دهد. اين روند بیانگر بازگشت جامعه و فرد به «خويش» برای باز شناسی جايگاه برابر شهروندان و مسئوليت آنان در پهنه جامعه است.

تولد فرديت خلاق، که به طور بنيادين در گرو خروج از امر قدسی است، از عناصر ماهوی مدرنيت است. اگر چه باز شناسی مالکيت خصوصی و رشد بورژوازی، بستر اجتماعی قوام و تثبيت اصول حقوق بشری بود، اما جهان بينی مدرنيته را، چنانکه متفکران فلسفه سياسی همچون کاستورياديس و هابرماس از زوايای متفاوت به آن می پردازند، نمی‌شود به ايده تسلط ابزاری بر جهان برای رشد و انباشت سرمايه تقليل داد. چرا که در اين حال امروزه، با گسترش سرمايه داری به اقصی نقاط جهان، معضل فقدان دمکراسی در بسيار کشور ها نمی بايست وجود می داشت. روح مدرنيت در ايده های آزادی و خودمختاری و خودـآيينی است که برابری و همبستگی شرط تحقق وجه اجتماعی آن است. چرا که قاثل شدن به برابری شهروندان در پيشگاه قانونی که در وضع و اجرای آن مسئول و متعهد به شمار آيند مستلزم به رسميت شناختن حقوق و آزاديهای فردی و اجتماعی - سياسی آنان است. در طرح آفرينی دمکراسی اين مقولات به هم می پيوندند تا تصوری از نظم دلخواه به دست دهند، تصوری که خود روايتی است زاييده تخيل آدميان و پيکار بی امان آنان برای تحقق بخشيدن‌اش. نبردی همواره در کار ، چرا که تحقق دمکراسی، نه امری پايان يافته، بل موضوع جدال نظری و عملی و كشاکش‌هاي اجتماعي است. هم امروز مباحثه بر سر نتايج رويدادهای مه شصت و هشت در فرانسه و در اروپا فرصتی ديگر ست برای تامل در معنای آزادی، برابری و دمکراسی و نقد نهاد های قدرت و فرهنگ مسلط. تاملی که فقط بحثی در رسانه‌ها نيست، بل به مبارزات اجتماعی و سياسی جاري در جامعه گره می‌خورد.

اما نقشی که از مه شصت و هشت بر جا مانده و مهر خود را بر اين فرهنگ زده، تحول روابط ميان دو جنس و پيشرفت خواست آزادی و برابری در اين مناسبات است. اين گونه، خيزش دانشجويان در سال شصت و هشت برای واژگونی معنای سنتی اتوريته، به تغيير عملی مفاهيم فرهنگی در مناسبات نابرابر ميان زن و مرد راه برده و نيز به تحول مناسبات والدين با فرزند در خانه، و معلم و شاگرد در مدرسه انجاميده است. آيا اين گواه سياليت هويت فرهنگی و تحول آن در مبارزه اجتماعی و سياسی نيست؟ آيا نشان‌دهنده‌ي ضرورت خروج از حدود و ثغور هويت های بسته نيست که با تكيه بر «فرهنگ» و «قوم» و «نژاد» و «دين»، راه خلاقيت فردی و شهروندی را سد مي‌كند؟

پيدائی سکولاريزاسيون و لاييسته در غرب پاسخ هايی هستند به اين پرسش ها در متن چالش هايی که تجدد برانگيخت، چالشی که دهه هاست ما نيز با آن روبروييم. درک معنا و جايگاه اين مفاهيم در جامعه جز در فهم ربط بنيادين شان با شکل گيری «هويت مدرن» بر پايه بازشناسی خود مختاری خلاق و باز انديش در وجه فردی (حقوق بشر) و اجتماعی (دمکراسی) ممکن نيست. از همين رو ، آنجا که روند سکولاريزاسيون و يا لاييسته تحت استبداد هدايت شده و نو شدن وجوه توليد و تاسيسات اجتماعی با سرکوب آزادی های سياسی توام گشته، نمی توان سخن از استقرار مدرنيت گفت، در اين شرايط با نوعی «مدرنيت مثله شده» مواجه می شويم که تاثيرات آن را در عرصه فردی و اجتماعی در کشور خودمان شاهد بود ه ايم.

در چنين بستری طی سه دهه پيش از انقلاب «بازگشت به هويت بومی» برای نبرد عليه استعمار و استحمار و استکبار سبب رواج تثوری هايی شد که از مذهب ايدئولوژی می سازند. اين تثوری ها در يک نقطه با نظرات غالب بر چپ گرايان و ملی گرايان تلاقی می يافت: اين همانی مدرنيت با استعمار. در چنين ذهنيتی ارزش های مدرن» آزادی» و «برابری» مترادف شد با « کالا» ها يی که غرب برای رشد بازار خود صادر می کند و صنايع «بومی» را ويران می سازد. در تقابل با اين «تهاجم فرهنگی»، سنت و مذهب نه فقط پناهگاه، که سنگر مبارزه سياسی و فرهنگی شدند. در اين حال، تلفيق دوکج انديشی، يکی تصوير ايستا از فرهنگ و «هويت فرهنگی» و ديگری، يکی انگاشتن فرهنگ و دين، به ترويج افکار ضد سکولاريسم انجاميد. در فضای غلبه افکار ضد مدرن و «جهان سوم گرايی» و رويکرد توتاليتر به سوسياليسم در سطح جهان و تسلط استبداد و نبود انديشه نقاد در ميان روشنفکران و مبارزان در سطح ملی، اين افکار به اشکال متفاوت و از جمله در قالب «مذهب معترض و رهايی بخش» ترويج شد و به تحكيم نقش دين در سياست و تاييد و تثبيت آن انجاميد.

تحول اين افکار پس از آنکه اسلام گرايی پيروز گشت و آرمان هايش جامه عمل پوشيد، سبب پيدايش مقولاتی ناساز همچون «روشنفکری دينی» شد که سرگل حرف سرآمدان آن امروز اين است که نو انديشی در دين مستلزم جدايی آن از ايدئولوژی حکومتی است. سخنی که طی اين دهه ها به هزار زبان در عرصه زندگی اجتماعی و فرهنگی از دهان «غير خودی ها» فرياد شده و پژواک يافته است. شنيد ه ايم آن را، در زندان ها و بيرون آن، از هزار دهان و به هزار زبان، به شوخی و جدی، در قالب شعر ، ترانه، داستان، تصوير، حرف و شعار، مقا له و ترجمه، همه و همه گواه آن فرديتی که می خواهد از زندان «هويت امت‌واره» خلاص شود و به نيروی خلاقه خود جامعه عمل بپوشاند. از همين جاست بازگشت به شعار های حقوق بشر و دمکراسی در جنبش های اجتماعی امروز در ايران که به ناگزير با مفهوم سکولاريزم تلاقی می يابد. رويدادی فرخنده که جنبش زنان در ايران در چهر ه های گوناگون، از نقش آفرينان اصلی آن است. آنچه در اين ميان نقش و جايگاه «کمپين يک ميليون امضا»، را برجسته می کند، همانا مطالبه‌ي لغو تمامی قوانين تبعيض آميز جنسيتی با مراجعه به ميثاق های بين المللی است که ايران در زمره ي متعهدان به آنها ست . با تکيه بر اين حق و طرح خواست برابری، اين جنبش مرزهای بسته هويتی را پشت سر می‌گذارد. اين اقدام نه فقط برای پيش برد حقوق زنان که برای اعتلا تمامی جنبش های اجتماعی در فضای تام گرايی حاکم، اهميتی حياتی دارد.

تأكيد کمپين بر اين که خواست‌هايش با مبانی اسلام ناسازگار نيست، قابل فهم است. چرا كه تفسير ايدئولوژيک از دين در كشور ما، مسلمانی را با تبعيت از احكام شرع يكسان می‌شمارد و هر خواست برابری را به ضديت با دين تعبير می کند و سزاوار سرکوب مي‌داند. اين وجه به روشنی در مفهوم فمينيسم «موقعيتی» که نوشين احمدی خراسانی از آن سخن می گويد بارز است. شگفتا که برخی با خوانشی ضد سکولار از اين سخن، به کمپين تاخته‌اند. اين رويکرد منفی به گمان من دو موضوع محوری را ناديده می‌انگارد. نخست آنکه، جهت گيری اصلی کمپين خواست برابری با ارجاع به اصول جهان شمول حقوق بشری است. دوم آنکه، در موقعيت مشخصی که کمپين در آن حرکت می‌کند يعنی استيلای قوانين شرع، تاکيد بر اين که خواسته های کمپين با مبانی اسلام ناساز گار نيست، دقيقا به اين معناست که مسلمان بودن با نپذيرفتن قوانين مخالف برابری و آزادی زنان، در تضاد نيست. و اين خود سخن و خواستی است سکولار. آن چنان که به زيبايی در کلام پروين اردلان به مناسبت دريافت جايزه غرور انگيز اولاف پالمه بيان شد.

با اين همه، آنجا که سخن از نقد است و نه تخطئه، باز شدن اين مباحث، به راستى سازنده است و ثمر بخش. چرا که کمپين در شرايطی به غايت پيچيده حرکت می‌کند و با چالش هايی روبروست که نيازمند بازنگری مداوم و ناگزير است. اين خود، نقطه قوت کمپين است. کمپين با پی افکندن طرحی برای مبارزه مدنی حول خواست‌های معين، گفت و گويی خلاق را امکان پذير مي‌سازد. همين جهت و محتواست که امکان چالش فکری و عملی در درون کمپين را بر سر اين يا آن بند ميسر می‌كند، چنان که در نگاشته های فعالان کمپين در مناطق گوناگون کشورمان از شمال تا جنوب و از کردستان تا آذربايجان و فارس و گيلان و خراسان و... می بينيم. همين کنش و واکنش به سياليتی که سرچشمه غنای جنبش است قوام می دهد و در همان حال به حفظ فاصله از جناح های قدرت، که ضامن استقلال اوست، ياری می رساند. همين هاست راز و رمز قدرت آدميان در سخت ترين شرايط، همان قدرتی که به اشکال متفاوت، مبارزه برای تحقق دمکراسی در غرب را ميسر ساخته است.

مدرسه فمینیستی: در کشور ما مذهب در سه سطح (حکومتی، روشنفکری دینی، و در میان مردم) حضور فعال دارد، پس حرکت کمپین طبعا با امر دینی در هر سه این حوزه ها برخورد و تعامل پیدا می کند. از این رو کنشگران کمپین گذشته از مشغله های نظری، در حین فعالیت اجتماعی خود به طور مداوم با مذهب در قامت «حاکمیت» ، در «حوزه روشنفکری» و به ویژه در قالب امر مذهبی در میان «عامه مردم» مواجه هستند. بحث در مورد ارتباط عملی کمپین با مذهب رسمی و دولتی (که عمدتا از نوع «تعقیب و گریز» بوده)، روشن است. چگونگی مواجهه گروه های مختلف کمپین با حوزه روشنفکری دینی نیز به صور گوناگون و با توجه به دیدگاه های مختلف درون کمپین تا حدودی مورد بحث و تدوين قرار گرفته . از اين ارتباط گاه برای اثبات حقانیت و گاه به عنوان سپر دفاعی در برابر دین رسمی، بهره گرفته شده و گاه نیز از دل این پروسه عملی، تفاسیر زنانه تری از دین ارائه شده است. اما در مورد چگونگی مواجهه عملی کمپین با مذهب عامه مردم (دین حاشیه و زندگی روزمره) که تجلی گاه رفتارهای مذهبی، مناسکی و آیینی است کمتر بحث شده است. نظر شما درباره چگونگی رابطه کمپین با امر دینی در زندگی روزمره مردم چیست؟ «طرد»، «امتناع» است يا نادیده انگاری و یا تعامل ؟ آيا جنبشی که می خواهد با زندگی روزمره مردم در تعامل قرار بگیرد نمی تواند آیین ها و مناسک مردمی را به اهداف اجتماعی خود پیوند بزند؟ البته منظور از رفتارهای مردمی، آیین هایی است که بیشتر در شکل همدلی همبستگی قابل تعریف اند و نه رفتارهایی مثل قمه زنی که با حقوق انسانی و حقوق بشر ضدیت دارند .

شهلا شفیق